Strona główna / Opowieści / Dom, w którym praca była częścią codzienności
Opowieść / Bielsko-Biała
Dom, w którym praca była częścią codzienności
O przemyśle często myślimy przez wielkie hale. Dom Tkacza podsuwa inną perspektywę: skalę pojedynczego domu i warsztatu. Jest związany z tradycjami sukienniczymi bielskiego Górnego Przedmieścia. Taki punkt widzenia dobrze uzupełnia wizytę w Starej Fabryce. Zamiast porównywać dwa „podobne muzea”, można zapytać, jak zmieniały się miejsce pracy, narzędzia i codzienność ludzi zajmujących się tkaniną.
Dlaczego właśnie dom
Dom Tkacza jest zewnętrzną ekspozycją Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej - osobnym budynkiem, nie salą w większym gmachu. Tradycje domu, w którym mieści się muzeum, sięgają XVIII wieku, a do pierwszych lat XX wieku mieściło się tu mieszkanie i warsztat sukiennika. To jest cała różnica wobec fabryki: praca i mieszkanie pod jednym dachem, bez drogi do zakładu.
Co ciekawe, muzeum samo przyznaje granicę swojej wiedzy. O mieszkańcach domu brak szczegółowych informacji. Wiadomo, że w drugiej połowie XVIII wieku była to z pewnością rodzina Bartke, a w wieku XIX rodzina Batheltów. Od 1873 roku właścicielem budynku był Carl Nowak, a po jego śmierci wdowa po nim, Marie. To wszystko - reszty po prostu nie ma i nie warto jej sobie dopowiadać.
Budynek zmieniał funkcję wraz z okolicą. Na początku XX wieku znajdował się tu warsztat szewski Antoniego Polończyka, który istniał do II wojny światowej. Po wojnie budynek pełnił funkcję zwykłego domu czynszowego. Sukiennictwo nie było więc jego stanem docelowym, tylko jednym z rozdziałów.
Muzeum powstało tu z prywatnej decyzji. Syn Antoniego, Wiktor Polończyk, w 1974 roku podarował dom Skarbowi Państwa z przeznaczeniem na cele muzealne. Potem przyszły długoletnie prace konserwatorskie i rekonstrukcyjne, a zwiedzającym Muzeum Okręgowe w Bielsku-Białej udostępniło dom dopiero w 1992 roku. Od darowizny do otwarcia minęło osiemnaście lat - w historii budynków to normalne tempo, choć na papierze wygląda zaskakująco.
Górne Przedmieście i sukiennicy
Dom stoi na terenie Górnego Przedmieścia, które istniało już od pierwszej połowy XV wieku i było zamieszkiwane przez sukienników bielskich. Nazwa dzielnicy jest dziś administracyjna, ale kiedyś opisywała konkretne zajęcie ludzi, którzy tam mieszkali.
To ważny kontekst dla całego wątku włókienniczego w mieście. Sukiennictwo w Bielsku nie zaczęło się wraz z przemysłem - środowisko z długą tradycją było tu wcześniej, a przedmieście z XV wieku jest tego świadectwem.
Jeśli więc szukasz na mapie miasta miejsca, w którym ta historia zaczyna się najwcześniej, to nie budynek przemysłowy, tylko przedmieście z XV wieku. Dom Tkacza jest w nim pojedynczym, zachowanym punktem.
Nie oznacza to, że jeden dom może opowiedzieć wszystko o tej części miasta. Jest raczej materialnym śladem dłuższej tradycji: stoi w miejscu zamieszkiwanym przez sukienników, a jego historia obejmuje zarówno mieszkanie i warsztat, jak późniejszy warsztat szewski oraz dom czynszowy. Właśnie zmiana tych funkcji pozwala czytać budynek bez dopowiadania historii konkretnych mieszkańców.
Dwa sposoby poznawania włókiennictwa
Pierwszy sposób to skala zakładu przemysłowego - hala, maszyna, produkcja liczona w ludziach i wyrobach. Tę stronę opowieści prowadzi w Bielsku-Białej Stara Fabryka i opisujemy ją osobno, na podstawie jej własnego źródła.
Drugi sposób to skala domu. W Domu Tkacza ta sama dziedzina mieści się w budynku mieszkalnym, w którym warsztat był częścią codzienności, a nie osobnym miejscem, do którego się chodziło. Zamiast pytania „ile tego produkowano”, pojawia się pytanie „jak się z tym mieszkało”.
Te dwa punkty widzenia nie konkurują, tylko się domykają. Warto też pamiętać, że ekspozycje się zmieniają: do roku 2020 pierwsze piętro Domu Tkacza zajmowała wystawa „Od sukna po jedwab - stroje ludowe ze zbiorów Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej”, która została zlikwidowana ze względów konserwatorskich. Tkaniny są materiałem wrażliwym i to również jest częścią tej opowieści.
Jeżeli masz czas tylko na jedno miejsce, wybierz według pytania, które Cię interesuje. Jeżeli planujesz oba, kolejność nie jest narzucona - warto tylko potraktować je jako dwa punkty widzenia, a nie dwie wersje tej samej wystawy. Szersze tło przemysłowej strony znajdziesz w opowieści Miasto utkane z historii.
Różnicę widać także w samych dziejach budynków. Dom funkcjonował jako mieszkanie i warsztat, a później zmieniał przeznaczenie; muzeum udostępniono tu dopiero po pracach konserwatorskich i rekonstrukcyjnych. Ten ciąg zmian dobrze przypomina, że historia włókiennictwa nie jest tylko historią produkcji. To także historia budynków, które przez kolejne lata służyły mieszkańcom na różne sposoby.
Informacje przed wizytą
Dom Tkacza jest oddziałem Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej i to muzeum prowadzi wszystkie informacje o zwiedzaniu. Nie zakładaj, że oddziały działają na tych samych zasadach co gmach główny w zamku - to osobne budynki i osobne ekspozycje.
Zakres aktualnej ekspozycji stałej oraz wszystko, co trzeba wiedzieć przed wyjściem z domu, sprawdź u źródła: strona Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej, Dom Tkacza. Jeśli planujesz połączyć wizytę ze Starą Fabryką, sprawdź warunki dla obu oddziałów osobno.
Ta ostrożność ma znaczenie również dlatego, że wystawy w muzeach nie są niezmienne. W Domu Tkacza pierwsze piętro do 2020 roku zajmowała wystawa poświęcona strojom ludowym ze zbiorów muzeum, później zlikwidowana ze względów konserwatorskich. Zamiast polegać na starym opisie, przed wyjściem warto zajrzeć do informacji prowadzonej przez instytucję.
Oficjalna strona pozostaje więc właściwym miejscem dla informacji bieżących. Historyczny opis budynku pomaga zrozumieć jego rolę, ale nie zastępuje komunikatu muzeum o tym, co jest dostępne podczas konkretnej wizyty. Takie rozdzielenie chroni przed planowaniem na podstawie nieaktualnych danych.