Strona główna / Opowieści / Miasto utkane z historii
Opowieść / Bielsko-Biała
Miasto utkane z historii
Zanim zajrzysz do muzeum, zatrzymaj się przy samym budynku. Stara Fabryka nie jest przypadkowym miejscem dla opowieści o włókiennictwie: mieści się w zabudowaniach dawnego zakładu rodziny Büttnerów. Dzięki temu historia pracy ma tu także swoją przestrzeń. Warto patrzeć na nią z dwóch stron: przez rzeczy wytwarzane w mieście i przez miejsca, w których powstawały. Pytanie na początek jest proste: co zmienia się w odbiorze ulicy, kiedy wiesz, że była częścią pracującej fabryki?
Budynek jako pierwsza wskazówka
Muzeum znajduje się na Żywieckim Przedmieściu, w budynkach dawnej wytwórni, a od 1887 roku fabryki sukna i towarów wełnianych. Założył ją bielski sukiennik Karol Büttner, który żył w latach 1833-1884, a później prowadzili ją jego synowie Karol Teodor i Gustaw Adolf. Nazwa „Stara Fabryka” nie jest więc stylizacją - to adres zakładu, który naprawdę tu pracował.
Zespół zabudowań nie powstał naraz i widać to w bryle. Na posesji kupionej w 1868 roku najpierw stanął dwupiętrowy dom przy ul. 1 Maja 8, z warsztatami i oficynami od strony dziedzińca. W 1888 roku dołączył wielokondygnacyjny budynek fabryczny przy ul. Sukienniczej. Dwupiętrowa hala z obszernym poddaszem od strony pl. Żwirki i Wigury, w której mieści się główna część ekspozycji, powstawała w dwóch etapach: część północną wzniesiono w 1900 roku, południową z klatką schodową w latach 1906-1907.
Część tej zabudowy już nie istnieje. Dalsze budynki w miejscu dzisiejszych zieleńców oraz kamienicę przy pl. Żwirki i Wigury, która od 1906 roku należała do Büttnerów, wyburzono przy poszerzaniu ul. Zamkowej w 1974 roku. W latach 30. XX wieku, na rogu ul. Sukienniczej i 1 Maja, w miejscu starego parterowego domu stanął z kolei tak zwany bazar, w którym ulokowała się między innymi kawiarnia Adlon. Fabryka nie była zamkniętą wyspą - miała część zwróconą do miasta.
Od warsztatu do fabryki
Historia tego miejsca to przejście od wytwórni do zakładu przemysłowego, i to przejście ma daty. Najpierw warsztaty i oficyny przy domu z 1868 roku, potem osobny budynek fabryczny z 1888 roku, wreszcie wielkie hale z lat 1900-1907. Skala rośnie wraz z kolejnymi kondygnacjami.
Rosła też produkcja. W latach 30. XX wieku firma Karola Büttnera Synowie zatrudniała 150 robotników w dwóch zakładach. Obok tkanin sukiennych, szewiotów i tkanin czesankowych rozpoczęto wtedy ręczny wyrób dywanów. Działały przedstawicielstwa w Poznaniu i Gdańsku, a wyroby trafiały między innymi do krajów Bliskiego Wschodu. Bielski zakład średniej wielkości pracował więc na rynek daleko poza Śląskiem.
Po II wojnie światowej fabrykę upaństwowiono i weszła w skład Zakładów Przemysłu Wełnianego imienia Leona Laska, później znanych jako ZPW „Bewelana” zakład B/A. Po zakończeniu działalności przemysłowej posesję podzielono między nowych właścicieli, a część zabudowań przeznaczono na potrzeby ówczesnego Muzeum Techniki Włókienniczej, które wprowadziło się tutaj w 1983 roku. Budynek nie zmienił się w muzeum od razu - najpierw przestał być fabryką.
Muzealna część tej historii też ma swoje etapy. Muzeum Techniki Włókienniczej utworzono w 1979 roku przy ówczesnym Muzeum Okręgowym w Bielsku-Białej. Przejęło eksponaty działu tkactwa i powiększało zbiory o maszyny i urządzenia pozyskiwane głównie w miejscowych zakładach przemysłowych. Po przeprowadzce w 1983 roku przez ponad dekadę pozostawało w stanie organizacji: gromadziło, inwentaryzowało i zabezpieczało eksponaty. Dopiero po 1990 roku, dzięki projektowi ekspozycji i zatrudnieniu większej liczby doświadczonych włókienników, udało się przełamać impas. Nazwę Muzeum Techniki i Włókiennictwa wprowadzono w 1995 roku, pierwszą część ekspozycji na parterze otwarto 2 grudnia 1996 roku, a rok później udostępniono wystawę na pierwszym piętrze. Nazwa Stara Fabryka obowiązuje od końca 2013 roku.
Czego szukać w muzeum
Pierwsza rzecz to maszyny i ich rozmieszczenie. Od otwarcia ekspozycji w latach 1996-1997 zabytkowe maszyny pozostają w większości na wyznaczonych im wówczas miejscach. To znaczy, że układ sali sam w sobie jest starszy od wielu współczesnych wystaw i był projektowany pod te konkretne urządzenia.
Druga rzecz to przestrzeń przy wejściu, która zmieniała się kilkakrotnie. Pojawiały się tam niewielkie wystawy poświęcone między innymi drukarstwu, pożarnictwu i historii lokalnych wodociągów. Jeśli zastaniesz coś, co nie pasuje do tematu tkanin, to prawdopodobnie właśnie ta część budynku.
Trzecia rzecz to wystawa historyczna „Od włókiennictwa do małego fiata. Przemysł Bielska-Białej w XIX i XX wieku”, stworzona od podstaw w latach 2013-2015 na przebudowanej części parteru. Ona porządkuje szerszy obraz: nie tylko tkaniny, ale przemysł miasta w dwóch stuleciach.
Czwarta rzecz to poddasze. Włączenie muzeum do Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego w 2006 roku stało się impulsem do gruntownej przebudowy. W 2010 roku oddano do użytku obszerne sale poddasza, które służą odtąd wystawom czasowym jako Galeria w Fabryce, a w latach 2011-2012 remont przeszły pozostałe hale ekspozycyjne.
Nazw konkretnych maszyn i aktualnego zakresu ekspozycji nie wypisujemy tutaj - to zmienia się wraz z wystawami czasowymi. Przed wizytą sprawdź stan bieżący na stronie Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej.
Dalszy trop: Dom Tkacza
Stara Fabryka pokazuje jedną skalę: halę, maszynę, zakład zatrudniający robotników i wysyłający towar za granicę. To nie jest cała historia bielskiego włókiennictwa, bo zaczynała się ona wcześniej i w mniejszych budynkach.
Drugim adresem tej samej opowieści jest Dom Tkacza. Zamiast porównywać dwa podobne muzea, warto zobaczyć w nich dwa punkty tej samej linii: dom z warsztatem i fabrykę z halą. Co dokładnie mówi o sobie tamto miejsce, opisujemy osobno i na podstawie jego własnego źródła.
Jeśli planujesz jedno wyjście, potraktuj Starą Fabrykę jako miejsce, w którym rozumiesz skalę przemysłową, a Dom Tkacza jako miejsce, w którym rozumiesz skalę codzienną. Dopiero razem tłumaczą, dlaczego mówi się, że to miasto utkane z historii. Więcej w opowieści Dom, w którym praca była częścią codzienności.
To połączenie nie wymaga udawania, że oba miejsca pokazują to samo. Stara Fabryka wyrasta z zakładu rodziny Büttnerów i jego kolejnych hal. Dom Tkacza przypomina o wcześniejszej, domowej skali sukiennictwa. Wspólnym mianownikiem jest włókiennictwo, ale pytania stawiane przez oba budynki są inne.