podbeskidzie.eu

Strona główna / Opowieści / Miasto utkane z historii

Opowieść / Bielsko-Biała

Miasto utkane z historii

Ilustracja: nici tkaniny przechodzą w zabudowania fabryczne na tle wzgórz
Ilustracja inspirowana włókienniczą historią regionu. Nie jest rekonstrukcją Starej Fabryki.

Zanim zajrzysz do muzeum, zatrzymaj się przy samym budynku. Stara Fabryka nie jest przypadkowym miejscem dla opowieści o włókiennictwie: mieści się w zabudowaniach dawnego zakładu rodziny Büttnerów. Dzięki temu historia pracy ma tu także swoją przestrzeń. Warto patrzeć na nią z dwóch stron: przez rzeczy wytwarzane w mieście i przez miejsca, w których powstawały. Pytanie na początek jest proste: co zmienia się w odbiorze ulicy, kiedy wiesz, że była częścią pracującej fabryki?

Budynek jako pierwsza wskazówka

Muzeum znajduje się na Żywieckim Przedmieściu, w budynkach dawnej wytwórni, a od 1887 roku fabryki sukna i towarów wełnianych. Założył ją bielski sukiennik Karol Büttner, który żył w latach 1833-1884, a później prowadzili ją jego synowie Karol Teodor i Gustaw Adolf. Nazwa „Stara Fabryka” nie jest więc stylizacją - to adres zakładu, który naprawdę tu pracował.

Zespół zabudowań nie powstał naraz i widać to w bryle. Na posesji kupionej w 1868 roku najpierw stanął dwupiętrowy dom przy ul. 1 Maja 8, z warsztatami i oficynami od strony dziedzińca. W 1888 roku dołączył wielokondygnacyjny budynek fabryczny przy ul. Sukienniczej. Dwupiętrowa hala z obszernym poddaszem od strony pl. Żwirki i Wigury, w której mieści się główna część ekspozycji, powstawała w dwóch etapach: część północną wzniesiono w 1900 roku, południową z klatką schodową w latach 1906-1907.

Część tej zabudowy już nie istnieje. Dalsze budynki w miejscu dzisiejszych zieleńców oraz kamienicę przy pl. Żwirki i Wigury, która od 1906 roku należała do Büttnerów, wyburzono przy poszerzaniu ul. Zamkowej w 1974 roku. W latach 30. XX wieku, na rogu ul. Sukienniczej i 1 Maja, w miejscu starego parterowego domu stanął z kolei tak zwany bazar, w którym ulokowała się między innymi kawiarnia Adlon. Fabryka nie była zamkniętą wyspą - miała część zwróconą do miasta.

Od warsztatu do fabryki

Historia tego miejsca to przejście od wytwórni do zakładu przemysłowego, i to przejście ma daty. Najpierw warsztaty i oficyny przy domu z 1868 roku, potem osobny budynek fabryczny z 1888 roku, wreszcie wielkie hale z lat 1900-1907. Skala rośnie wraz z kolejnymi kondygnacjami.

Rosła też produkcja. W latach 30. XX wieku firma Karola Büttnera Synowie zatrudniała 150 robotników w dwóch zakładach. Obok tkanin sukiennych, szewiotów i tkanin czesankowych rozpoczęto wtedy ręczny wyrób dywanów. Działały przedstawicielstwa w Poznaniu i Gdańsku, a wyroby trafiały między innymi do krajów Bliskiego Wschodu. Bielski zakład średniej wielkości pracował więc na rynek daleko poza Śląskiem.

Po II wojnie światowej fabrykę upaństwowiono i weszła w skład Zakładów Przemysłu Wełnianego imienia Leona Laska, później znanych jako ZPW „Bewelana” zakład B/A. Po zakończeniu działalności przemysłowej posesję podzielono między nowych właścicieli, a część zabudowań przeznaczono na potrzeby ówczesnego Muzeum Techniki Włókienniczej, które wprowadziło się tutaj w 1983 roku. Budynek nie zmienił się w muzeum od razu - najpierw przestał być fabryką.

Muzealna część tej historii też ma swoje etapy. Muzeum Techniki Włókienniczej utworzono w 1979 roku przy ówczesnym Muzeum Okręgowym w Bielsku-Białej. Przejęło eksponaty działu tkactwa i powiększało zbiory o maszyny i urządzenia pozyskiwane głównie w miejscowych zakładach przemysłowych. Po przeprowadzce w 1983 roku przez ponad dekadę pozostawało w stanie organizacji: gromadziło, inwentaryzowało i zabezpieczało eksponaty. Dopiero po 1990 roku, dzięki projektowi ekspozycji i zatrudnieniu większej liczby doświadczonych włókienników, udało się przełamać impas. Nazwę Muzeum Techniki i Włókiennictwa wprowadzono w 1995 roku, pierwszą część ekspozycji na parterze otwarto 2 grudnia 1996 roku, a rok później udostępniono wystawę na pierwszym piętrze. Nazwa Stara Fabryka obowiązuje od końca 2013 roku.

Czego szukać w muzeum

Pierwsza rzecz to maszyny i ich rozmieszczenie. Od otwarcia ekspozycji w latach 1996-1997 zabytkowe maszyny pozostają w większości na wyznaczonych im wówczas miejscach. To znaczy, że układ sali sam w sobie jest starszy od wielu współczesnych wystaw i był projektowany pod te konkretne urządzenia.

Druga rzecz to przestrzeń przy wejściu, która zmieniała się kilkakrotnie. Pojawiały się tam niewielkie wystawy poświęcone między innymi drukarstwu, pożarnictwu i historii lokalnych wodociągów. Jeśli zastaniesz coś, co nie pasuje do tematu tkanin, to prawdopodobnie właśnie ta część budynku.

Trzecia rzecz to wystawa historyczna „Od włókiennictwa do małego fiata. Przemysł Bielska-Białej w XIX i XX wieku”, stworzona od podstaw w latach 2013-2015 na przebudowanej części parteru. Ona porządkuje szerszy obraz: nie tylko tkaniny, ale przemysł miasta w dwóch stuleciach.

Czwarta rzecz to poddasze. Włączenie muzeum do Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego w 2006 roku stało się impulsem do gruntownej przebudowy. W 2010 roku oddano do użytku obszerne sale poddasza, które służą odtąd wystawom czasowym jako Galeria w Fabryce, a w latach 2011-2012 remont przeszły pozostałe hale ekspozycyjne.

Nazw konkretnych maszyn i aktualnego zakresu ekspozycji nie wypisujemy tutaj - to zmienia się wraz z wystawami czasowymi. Przed wizytą sprawdź stan bieżący na stronie Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej.

Dalszy trop: Dom Tkacza

Stara Fabryka pokazuje jedną skalę: halę, maszynę, zakład zatrudniający robotników i wysyłający towar za granicę. To nie jest cała historia bielskiego włókiennictwa, bo zaczynała się ona wcześniej i w mniejszych budynkach.

Drugim adresem tej samej opowieści jest Dom Tkacza. Zamiast porównywać dwa podobne muzea, warto zobaczyć w nich dwa punkty tej samej linii: dom z warsztatem i fabrykę z halą. Co dokładnie mówi o sobie tamto miejsce, opisujemy osobno i na podstawie jego własnego źródła.

Jeśli planujesz jedno wyjście, potraktuj Starą Fabrykę jako miejsce, w którym rozumiesz skalę przemysłową, a Dom Tkacza jako miejsce, w którym rozumiesz skalę codzienną. Dopiero razem tłumaczą, dlaczego mówi się, że to miasto utkane z historii. Więcej w opowieści Dom, w którym praca była częścią codzienności.

To połączenie nie wymaga udawania, że oba miejsca pokazują to samo. Stara Fabryka wyrasta z zakładu rodziny Büttnerów i jego kolejnych hal. Dom Tkacza przypomina o wcześniejszej, domowej skali sukiennictwa. Wspólnym mianownikiem jest włókiennictwo, ale pytania stawiane przez oba budynki są inne.

Źródła i korekty