Strona główna / Opowieści / Zamek, który zmieniał twarz
Opowieść / Bielsko-Biała
Zamek, który zmieniał twarz
Zamek łatwo potraktować jak stały element centrum: był, jest i będzie. Tymczasem jego wygląd opowiada o kolejnych przebudowach. Obecna forma nie jest niezmienioną pozostałością średniowiecza. Kiedy patrzysz na budynek, oglądasz również decyzje ludzi, którzy dostosowywali go do swoich czasów. To dobry punkt wyjścia do spaceru, podczas którego zamiast szukać jednego „dawnego Bielska”, zauważasz nakładające się warstwy miasta.
Warownia i rezydencja
Zamek stoi w centrum Bielska-Białej i jest najstarszą oraz największą zabytkową budowlą na terenie historycznego miasta Bielska. Zaczęło się jednak nie od muru, tylko od drewna. Badania archeologiczne potwierdzają, że w XIII wieku prawdopodobnie stał tu drewniany gródek - strażnica pilnująca przeprawy przez rzekę Białą i skrzyżowania dróg handlowych: szlaku solnego z Krakowa do Cieszyna, na Morawy i do Czech oraz traktu z Górnego Śląska przez Żywiec na Węgry. Mówiąc krótko, miejsce wybrano z powodu ruchu, a nie widoku.
Legenda dokłada do tego własną wersję: w miejscu zamku miał stać gródek rozbójników napadających na kupców, a książę opolski Kazimierz miał tę warownię zdobyć, wytępić zbójców i wystawić tam dwór myśliwski, który z czasem rozbudowano. Muzeum podaje to wyraźnie jako legendę i tak też ją tu zostawiamy - jako opowieść, nie jako ustalenie.
Murowany zamek pojawił się w drugiej połowie XIV wieku, kiedy zniszczoną przez pożar strażnicę zastąpiła budowla wzniesiona przez księcia cieszyńskiego Przemysława I Noszaka. Od początku był włączony w system fortyfikacji Bielska i był ich najsilniejszym elementem - typ tak zwanego zamku miejskiego. Do tego dochodziła rola śląskiej warowni granicznej, bo płynąca obok rzeka Biała od 1316 roku rozdzielała księstwa cieszyńskie i oświęcimskie, w połowie XV wieku stała się granicą czesko-polską, a w latach 1526-1772 oddzielała monarchię austriackich Habsburgów od Rzeczypospolitej. Jeden budynek, trzy różne granice - to samo miejsce, zmieniająca się mapa.
Przez ponad dwa stulecia zamek służył jako jedna z siedzib Piastów cieszyńskich. W 1572 roku stał się centrum administracyjno-gospodarczym samodzielnego bielskiego państwa stanowego, którym władali kolejno Promnitzowie, Schaffgotschowie, Sunneghowie, Solmsowie i Haugwitzowie. Od końca XVI wieku coraz bardziej przeistaczał się w szlachecką rezydencję, ale nie przestał być obiektem obronnym: mimo spalenia przez Szwedów pod koniec wojny trzydziestoletniej, w 1646 roku, jeszcze w 1689 roku zaliczano go do najznaczniejszych na Śląsku. Warownia i rezydencja to więc nie dwa kolejne rozdziały, tylko dwie funkcje, które długo działały równolegle.
Co zmieniały przebudowy
W 1752 roku bielskie państwo stanowe przeszło w ręce polskiej magnackiej rodziny Sułkowskich i zostało podniesione przez cesarzową Marię Teresę oraz jej męża Franciszka Stefana do rzędu księstw. Zmiana statusu właściciela to jedno, ale realny wpływ na wygląd budynku miały pożary: zamek zniszczyły wielkie pożary miasta w 1753, 1808 i 1836 roku.
Dzisiejszą, eklektyczną postać nadano mu w latach 50. i 60. XIX wieku, z inicjatywy księcia Ludwika. To ważna data przy oglądaniu elewacji: patrzysz na dziewiętnastowieczne rozwiązanie architektoniczne, nie na średniowieczny mur. Kiedy ktoś mówi „gotycki zamek w Bielsku”, mówi o warstwie, której z ulicy po prostu nie widać.
Potem zmieniało się jeszcze otoczenie. W 1881 roku widok od północy przesłonił piętrowy budynek mieszkalno-sklepowy, postawiony w miejscu gorzelni i browaru. W 1899 roku od wschodu wystawiono ciąg pawilonów handlowych zwanych bazarami - tworzyły podbudowę architektoniczną dla bryły zamku i kaplicy św. Anny. Zabudowa wokół zamku była więc przez dekady częścią tego, jak zamek wyglądał.
Sułkowscy rezydowali w Bielsku do 1945 roku. Po II wojnie światowej w zamku przejętym przez Państwo Polskie ulokowano kilka instytucji kulturalnych, w tym muzeum, które od 1983 roku jest jedynym użytkownikiem budowli. W 1973 roku, przy przebudowie układu komunikacyjnego centrum, wyburzono zespół budynków podzamcza i odsłonięto zamek od wschodu i północy. Odnowione wtedy elewacje poddano ponownej renowacji w latach 2006-2008, dziedziniec wewnętrzny wyremontowano i nakryto przeszklonym dachem w latach 2012-2014, a ostatnim etapem prac było odnowienie kaplicy św. Anny, miejsca spoczynku rodu Sułkowskich, w latach 2019-2021.
Jak patrzeć na zamek z ulicy
Najprostsze ćwiczenie: nie szukaj średniowiecza w elewacji. Szukaj XIX wieku, bo to on odpowiada za formę, którą widzisz. Średniowiecze jest w lokalizacji - w tym, że budynek pilnuje przeprawy i skrzyżowania szlaków, a nie w detalu okna.
Druga rzecz to przestrzeń wokół. Zamek jest dziś odsłonięty od wschodu i północy, ale ten widok ma konkretną datę: 1973 rok i wyburzenie podzamcza. Wcześniej od północy stał budynek z 1881 roku, a od wschodu bazary z 1899 roku. Stojąc na otwartym placu, patrzysz więc na decyzję z lat siedemdziesiątych XX wieku, nie na stan naturalny.
Trzecia rzecz to ślady prac konserwatorskich. Elewacje, dziedziniec i kaplica były remontowane w różnych latach i osobnymi etapami. Dziedziniec wewnętrzny ma przeszklony dach z lat 2012-2014 - to rozwiązanie współczesne, wprowadzone świadomie, a nie odtworzenie czegoś dawnego. Kaplica św. Anny jest osobnym wątkiem i osobnym miejscem pochówku Sułkowskich.
Jeśli szukasz jednego pytania na spacer, niech to będzie: która warstwa, którą widzę, jest najmłodsza? Zwykle odpowiedź jest zaskakująco blisko.
Wejście do muzeum jako osobny punkt wizyty
Oglądanie zamku z zewnątrz i zwiedzanie muzeum to dwie różne rzeczy i warto je rozdzielić. Z ulicy czytasz architekturę i otoczenie. W środku działa Muzeum Historyczne w Bielsku-Białej, które od 1983 roku jest jedynym użytkownikiem budowli, i to ono decyduje o tym, co i kiedy jest udostępnione.
Zakres ekspozycji stałych i czasowych oraz wszystkie informacje przed wizytą sprawdzaj u samego muzeum. Punkt wyjścia to strona Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej, gdzie znajdziesz też pozostałe oddziały. Nie przepisujemy tych informacji, bo zmieniają się częściej niż sam budynek.
Zamek jest przy tym dobrym początkiem dłuższego wątku. Skoro najstarsza warstwa to strażnica przy szlaku handlowym, a najmłodsza - prace konserwatorskie sprzed kilku lat, to ta sama metoda działa w innych miejscach miasta. W jednym budynku spotykają się funkcja graniczna, siedziba rodu i współczesna instytucja muzealna. Każdą z tych funkcji dokumentuje muzealna historia miejsca. Kolejny krok, który się sam narzuca, to przemysłowa historia Bielska-Białej i budynki, które ją niosą.